تمدن و شهرنشيني،

گاه كه تمدن و شهرنشيني، مرحله تازه‌اي را در 25 سده پيش آغاز كرد، دامنه‌هاي الوند و زاگرس به خاطر ويژگي‌هاي بي‌همانندش، بيش از هر نقطه ديگر، به عنوان كانون تمدن و استقرار نمادهاي زندگي شهرنشيني مورد توجه حاكمان قرار گرفت.
هر يك از آثار به جاي مانده از دوره‌هاي گوناگون كهن زيستي، راوي رخدادهاي شگفت انگيزي است كه بررسي پيرامون آنها روشنگر شيوه حكومت داري از يك سو و نوع زيست انسان‌ها از ديگر سو است.
سنگ نبشته‌هاي موجود در مكاني با عنوان گنجنامه افتخاري بزرگ براي اين ديار است كه بر يگانگي پروردگار گواهي مي‌دهد:((خداي بزرگ است اهورا مزدا، كه اين سرزمين را آفريد....))
كاوش‌هاي باستان شناسي در تپه‌هاي گيان در نهاوند و بابا كمال و داستان هجرت حيقوق نبي به تويسركان از دلايل محكمي بر قدمت اين سرزمين است.
پروفسور گريشمن، باستان شناس شهره فرانسوي در پژوهش هاي خويش به اين باور رسيده كه هگمتانه، پيش از آن (( اكسايا )) شهر كاسي‌ها خوانده مي‌شد و استقرار نخستين دولت ايراني توسط مادها در هگمتانه، آن را شهره عالم كرد.
نام همدان برگرفته از هگمتانه پارسي باستان است كه در كتيبه بيستون توسط داريوش هخامنشي ضبط شده است. اين نام در زبان يوناني اكباتان ذكر شده است.
ژرك دومرگان محقق فرانسوي مي‌نويسد: تنها شهر مهم اين ناحيه بدون شك شهر همدان و اكباتان باستاني، پايتخت مادهاست كه هرودت آن را ديده و در كتيبه‌هاي ميخي اكباتانه است.
هگمتانه از دو واژه هنگ و متانا تشكيل شده است و به معني محل اجتماع است. اين در تورات اخمثا مركب از هاخاي زندي ثاناي پالي آمده كه شعبه‌اي از زبان سانسكريت است و ثانا به معني استان فارسي يا محل و مكان است و اخمثار را به شهر دوستي ترجمه كرده‌اند. زيرا شاهان ايران در تابستان دوستان خود را به اين شهر دعوت مي‌كردند. بر روي سكه‌هاي دوره ساساني ضرب شده در همدان، نام شهر را به صورت دهم كه مخفف اهمتنا است ديده مي‌شود و در متون اسلامي نيز نام شهر به صورت همدان ديده مي‌شود

همدان

شهر همدان داراي تاريخ و پيشينه‌اي كهن است. احداث و بناي اوليه‌ي آن را بيش از ۷۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح مي‌رسد.اين شهر به دستور دياكو پادشاه مقتدر ماد بنا شد و او پس از پايان كار احداث و ساختمان كاخي عظيم كه داراي قلاع و دژهاي متعدد بود، آن‌را پايتخت و محل خزانه‌ي خود قرار داد و نام هگمتانه را بر آن نهاد.
درباره‌ي چگونگي ايجاد هگمتانه مورخين يوناني نوشته‌اند: دياآكو پس از انتخاب محلي در كنار كوه الوند (اورتت يا اورنتس) جهت مركز حكومت خود شهر و كاخي عظيم كه شامل هفت قلعه‌ي تو در تو بود احداث كرد. مهمترين و مستحكم‌ترين قسمت اين كاخ، قلعه‌ي هفتم بود
كه داخل آن كاخ پادشاه و خزانه قرار داشت و آنرا اگباتابا ناميد. يوناني‌ها واژه‌ي «هگمتانه» يا «هنگمتانه» را كه به زبان پارسي قديم به معني محل تجمع است اكتابانا مي‌نامند.
اين واژه در آثار به جاي مانده به زبان ارمني «اهمتان» و در زبان سرياني و پهلوي «اهمدان» آمده و در گويش نويسندگان عرب «اهمدان» به همدان تبديل گرديده است.
مي‌گويند در تورات نيز نامي از «احتمانا» آمده كه به احتمال زياد همان هگمتانه مي‌باشد.
تپه‌ي باستاني هگمتانه كه در مركز شهر همدان قرار دارد، بقاياي شهر باستاني هگمتانه پايتخت عهد كاسي‌ها، مادها و هخامنشيان است. در كاوش‌هاي باستاني كه در اين تپه انجام گرفته آثار بسيار با ارزش و گرانبهايي از دوران باستاني اين شهر به دست آمده است.
هگمتانه يا همدان در طول عمر چند هزار ساله‌ي خود با فراز و نشيب و حوادث و وقايع زيادي روبرو شده، و دوران‌هاي سخت يا آرامي را پشت سر گذاشته و بارها ويران و آباد شده است.
هگمتانه براي اولين بار در دوران حكومت بخت‌النصر و به دستور او به كلي ويران شد ولي هنگامي كه داريوش بزرگ زمام امور را به دست گرفت، بر بازسازي و ترميم ويراني‌ها و آباداني آن همت گماشت و بعدها در دوران حكمراني اشكانيان و ساسانيان، با احداث كاخ‌ها و قصرهاي باشكوه براي اقامت پادشاهان اشكاني و ساساني اين شهر به اوج عظمت و آباداني و زيبايي خود رسيد، اما:
با پيروزي اعراب نه تنها كاخ‌هاي سلطنتي تخريب بلكه تمام شهر به طور كامل ويران شد. اين تسلسل آباداني و ويراني، حمله و تاراج و ترميم خرابي و بازسازي، قرن‌هاي متمادي تا سال ۱۱۳۵ هجري ادامه يافت و از آن سال به مرور ثبات و ايمني نسبي يافت و چون در مسير جاده‌ي ابريشم و راه‌هاي اصلي منطقه‌ي غرب كشور قرار داشت به زودي به صورت يكي از مراكز بازرگاني درآمد.
در شهر همدان و ديگر شهرهاي اين استان بقاياي آثار باستاني و تاريخي فراواني مثل كتيبه‌ها، برج‌ها، كاخ‌ها و… وجود دارد كه يادآور دوران عظمت و شكوه ايران باستان مي‌باشد. تپه‌ي باستاني هگمتانه در سال ۱۹۱۳ ميلادي توسط يك هيأت فرانسوي كه از سوي موزه لوور پاريس ماموريت يافته بود، مورد كاوش و حفاري باستان شناسي قرار گرفت.
در حفاري‌هاي انجام شده علاوه بركشف اشياء با ارزش عهد باستان، آثاري به دست آمد كه نمودار وجود شبكه‌ي منظم آبرساني در شهر باستاني هگمتانه بود و در كاوش‌هايي كه در سال‌هاي ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۰ انجام گرفت، يكي ديگر از كهن‌ترين آثار تمدن بشر يعني حصار طولاني و دو برج عظيم اين شهر كشف شد.

همدان

شهر همدان داراي تاريخ و پيشينه‌اي كهن است. احداث و بناي اوليه‌ي آن را بيش از ۷۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح مي‌رسد.اين شهر به دستور دياكو پادشاه مقتدر ماد بنا شد و او پس از پايان كار احداث و ساختمان كاخي عظيم كه داراي قلاع و دژهاي متعدد بود، آن‌را پايتخت و محل خزانه‌ي خود قرار داد و نام هگمتانه را بر آن نهاد.
درباره‌ي چگونگي ايجاد هگمتانه مورخين يوناني نوشته‌اند: دياآكو پس از انتخاب محلي در كنار كوه الوند (اورتت يا اورنتس) جهت مركز حكومت خود شهر و كاخي عظيم كه شامل هفت قلعه‌ي تو در تو بود احداث كرد. مهمترين و مستحكم‌ترين قسمت اين كاخ، قلعه‌ي هفتم بود
كه داخل آن كاخ پادشاه و خزانه قرار داشت و آنرا اگباتابا ناميد. يوناني‌ها واژه‌ي «هگمتانه» يا «هنگمتانه» را كه به زبان پارسي قديم به معني محل تجمع است اكتابانا مي‌نامند.
اين واژه در آثار به جاي مانده به زبان ارمني «اهمتان» و در زبان سرياني و پهلوي «اهمدان» آمده و در گويش نويسندگان عرب «اهمدان» به همدان تبديل گرديده است.
مي‌گويند در تورات نيز نامي از «احتمانا» آمده كه به احتمال زياد همان هگمتانه مي‌باشد.
تپه‌ي باستاني هگمتانه كه در مركز شهر همدان قرار دارد، بقاياي شهر باستاني هگمتانه پايتخت عهد كاسي‌ها، مادها و هخامنشيان است. در كاوش‌هاي باستاني كه در اين تپه انجام گرفته آثار بسيار با ارزش و گرانبهايي از دوران باستاني اين شهر به دست آمده است.
هگمتانه يا همدان در طول عمر چند هزار ساله‌ي خود با فراز و نشيب و حوادث و وقايع زيادي روبرو شده، و دوران‌هاي سخت يا آرامي را پشت سر گذاشته و بارها ويران و آباد شده است.
هگمتانه براي اولين بار در دوران حكومت بخت‌النصر و به دستور او به كلي ويران شد ولي هنگامي كه داريوش بزرگ زمام امور را به دست گرفت، بر بازسازي و ترميم ويراني‌ها و آباداني آن همت گماشت و بعدها در دوران حكمراني اشكانيان و ساسانيان، با احداث كاخ‌ها و قصرهاي باشكوه براي اقامت پادشاهان اشكاني و ساساني اين شهر به اوج عظمت و آباداني و زيبايي خود رسيد، اما:
با پيروزي اعراب نه تنها كاخ‌هاي سلطنتي تخريب بلكه تمام شهر به طور كامل ويران شد. اين تسلسل آباداني و ويراني، حمله و تاراج و ترميم خرابي و بازسازي، قرن‌هاي متمادي تا سال ۱۱۳۵ هجري ادامه يافت و از آن سال به مرور ثبات و ايمني نسبي يافت و چون در مسير جاده‌ي ابريشم و راه‌هاي اصلي منطقه‌ي غرب كشور قرار داشت به زودي به صورت يكي از مراكز بازرگاني درآمد.
در شهر همدان و ديگر شهرهاي اين استان بقاياي آثار باستاني و تاريخي فراواني مثل كتيبه‌ها، برج‌ها، كاخ‌ها و… وجود دارد كه يادآور دوران عظمت و شكوه ايران باستان مي‌باشد. تپه‌ي باستاني هگمتانه در سال ۱۹۱۳ ميلادي توسط يك هيأت فرانسوي كه از سوي موزه لوور پاريس ماموريت يافته بود، مورد كاوش و حفاري باستان شناسي قرار گرفت.
در حفاري‌هاي انجام شده علاوه بركشف اشياء با ارزش عهد باستان، آثاري به دست آمد كه نمودار وجود شبكه‌ي منظم آبرساني در شهر باستاني هگمتانه بود و در كاوش‌هايي كه در سال‌هاي ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۰ انجام گرفت، يكي ديگر از كهن‌ترين آثار تمدن بشر يعني حصار طولاني و دو برج عظيم اين شهر كشف شد.

مقبره استرومردخاي

مقبره استرومردخاي
مقبره‌ي ملكه خشايار شاه و عمويش «استرومردخاي» در مركز شهر همدان قرار دارد.
ساختمان اوليه‌ي آرامگاه حدود ۱۲ قرن پيش توسط كليميان به پاس خدمات استرومردخاي احداث شد و بعدها، بارها تجديد بنا گرديد و ساختمان فعلي، احتمالاً در قرن هفتم هجري به جاي بناي قبلي كه متعلق به قرن سوم هجري بوده، احداث گرديده است.
در داخل بناي آرامگاه، دو صندوق منبت‌كاري گران قيمت وجود دارد كه هريك بر روي قبري قرار گرفته است. اين دو قبر را به استرومردخاي نسبت مي‌دهند و براساس روايات موجود استر با نفوذ خود مانع كشتار كليميان در زمان خشايار شاه شده است.
طشير سنگي
شير سنگي كه بيش از ۲ متر طول و يك متر و ۲۰ سانتيمتر عرض و اندازه ارتفاع سينه‌اش مي‌باشد يكي ديگر از آثار باقي‌مانده‌ي عهد باستان است.
اين شير كه پاهايش شكسته و مفقود شده و گذشت ايام خسارت‌هايي به بدنه‌اش وارد ساخته، كاملاً زيبايي و صلابت خود را حفظ كرده است.
در مورد زمان ساخت شير سنگي، روايات متفاوتي وجود دارد كه از دوره‌ي پارت‌ها و مادها شروع و به دوران اسكندر ختم مي‌شود، اما قوي‌ترين نظريه اينست كه اين مجسمه و قرينه‌اش در زمان اشكانيان در دو طرف دروازه نصب بوده‌اند

همدان در گذر تاريخ

همدان در گذر تاريخ
مهاجرتهاي اقوام آريائي نژاد ماد ازحدود3500 سال پيش به منطقه غرب ايران ومحدوده فعلي استان همدان واختلاط وسلوك آنان با اقوام مستقر در منطقه به تدريج منجر به شكل گيري نخستين حكومت فراگيربه مركزيت هگمتانه (همدان) در فلات قاره ايران گشت واين حكومت در 650 قبلاز ميلاد در اوج اقتدار خود ضمن غلبه بربزرگترين قدرت سياسي ونظامي آن عصر يعني دولت آشور قلمرو خود اراز شرق به آسياي ميانه ودرغرب به قلب آسياي صغير بسط داد.
بر اساس نوشته هاي هرودوت ورخ يوناني بدستور ديااكو نخستين پادشاه ماددرهگمتانه (همدان) پايتخت آنان استحكامات عظيمي شامل قلاع تودرتوو قصرهاي سلطنتي برپا گشت. اكثريت محققين علوم تاريخ وباستان شناسي را عقيده بر اين است كه تپه امروزي هگمتانه در دل شهر همدان برجاي مانده بقاياي همين تاسيسات ميباشد.
اين تپه طي چندين سال اخير مورد كاوشهاي باستانشناسي قرارگرفته وكارگاههاي كاوش واشيا ﺀ بدست آمده در معرض ديد علاقمندان قراردارد.همچنين انجام حفاريهاي باستان شناسي در تپه هاي گودين نزديك كنگاور ونوشيجان در ملاير گوشه هائي از فرهنگ وتمدن اقوام ماد رادراين زمان برماآشكار ساخته كه از جمله آنها مي توان به نخستين اشكال خط ونگارش وسكه هاي اوليه ومظاهر فرهنگ ديني ومعماري ايراني اشاره نمود.
از دوره هخامنشيان علاوه بر سنگ نبشته هاي ميخي گنجنامه همدان تعداد قابل توجهي اشيا ﺀ زرين وسيمين ونيز بقاياي كاخهاي سنگي بيادگار مانده است كه علاقمندان ميتوانند ازآنها در موزه ملي كشور وموزه تپه هگمتانه بازديد كنند از دوره هاي سلوكي واشكاني در همدان مجسمه شير سنگي وگورستان پارتي ودر نهاوند نشانه هائي از يك معبد برجاي است.

شهرهمدان دردوره ساساني يكي از ضرابخانه هاي اين حكومت بوده وسكه هاي متعددي از اين دوره دردست مي باشد.شهرنهاوند نيز در اين زمان داراي اهميت ويژه اي بود ودژ مستحكمي در آن قرارداشت ويكي از مراكز ايالات اسپهبد نشين هفتگانه اين دوره بود.اعراب در يورش به ايران فتح نهاوند رافتح الفتوح ناميدند وگشودن همدان را به سال 645 ميلادي پس از فتح نهاوند بزرگترين پيروزي خود برساسانيان شمرده اند.
از آثار اين دوره مي توان به غار قلعه جوق درفامنين وبقاياي قلعه اي در همان محل اشاره كرد. نفوذ وگسترش اسلام درايران تغييرات وتكامل شگرفي رابرپايه تعاليم اسلام واصول هنرها ومعماري قديمي كشور سبب شد. ازاين دوره 1400 ساله در نقاط مختلف استان يادمانهاي متعددي برجاي مانده كه اهم آنها عبارتند از:

بناي بسيار زيبا وارزشمند ي همچون:

گنبد علويان از دوره سلجوقي – برج قربان – بقعه استر ومردخاي – بقعه خضر از قرون 7تا9 هجري درهمدان امامزده ازناو از دوره سلجوقي در فامنين – امامزاده هود واظهر دررزن وبقعه حبقوق نبي در تويسركان از قرن هشتم –امامزاده يحيي – امامزاده حسين وامامزاده اسماعيل د رهمدان ونيز كاروانسراي فرسفج ومدرسه علوم ديني شيخ عليخان زنگنه در تويسركان – آب انبار وسنگ نبشته اي معروف به كتيبه آقاجان بلاغي مربوط به بناي يك سد در اسدآباد – يخچال ميرفتاح در ملاير وحمام حاج آقا تراب در نهاوند ونيز تعدادي پل شامل پل شكسته (خسروآباد)در اسدآباد- پل كوريجان وآبشينه در همدان پل جهان آباد در فامنين – پل فرسفج ومجموعه بازار در تويسركان وپل زرامين در نهاوند جملگي از دوره صفوي وبازار,مسجد جامع وميدان امام همدان وبازارملاير ازابنيه مهم بعداز دوره صفوي.

قره چاي(يكه چاي) و

- رودخانه قره چای( قوری چای): این رود از ارتفاعات گردنه زاغه و دره های الفاوت، بین همدان و ملایر سرچشمه می گیرد و پس از عبور از امزاجرد به شاخه پر آبی که از اتصال رودهای خاکو ، دره مرادبیک و فرجین ، سیمینه رود و همه کسی تشکیل شده، وارد می شود و در آنجا قره چای نامیده می شود. این رود پس از عبور از کوریجان و آبیاری اراضی فامنین و قهاوند به استان مرکزی و نهایتاً به دریاچه قم سرازیر می شود.

كبودراهنگ

* موقعيت جغرافيائي:

شهرستان كبودراهنگ به عنوان وسيعترين شهرستان استان همدان (بعد ازمركز استان )درشمال غربي همدان قرارگرفته وبااستانهاي زنجان وكردستان همسايه مي باشدبه طوري كه ازشمال به شهرستان خدابنده (ازاستان زنجان) وشهرستان بيجار(ازاستان كردستان) وازجنوب به شهرستانهاي همدان وبهاروازشرق به شهرستان رزن واز غرب به شهرستان قروه ازاستان كردستان محدود مي گردد.بدين ترتيب شهرستان كبودراهنگ با 6 شهرستان همجوارمي باشد.شهرستان كبودراهنگ با مساحتي در حدود4000كيلومترمربع وسعت ، بعدازمركز استان وسيعترين شهرستان استان مي باشدودرمقايسه باوسعت استان رقمي معادل 4/20درصد وسعت استان رابه خود اختصاص داده است.
* آب وهواي شهرستان:
با توجه به اينكه شهرستان به صورت دشت وسيع، مسطح وصاف مي باشدآب وهواي آن عموما"سرد وخشك بوده ونسبت به ساير شهرستانهاي استان در تابستان گرمترين ودر زمستان سردترين نقطة استان مي باشد ورژيم بارندگي آن از تيپ اقليم مديترانه اي بوده ومقدار بارندگي آن درسال 1380، 254 ميليمتربوده است
وجه تسميه: درباره وجه تسميه «كبودراهنگ» نقل شده است كه اين شهرقبلا" چمنزار وسيع با آب زيرزميني فراواني بوده كه به وسيله كهريز وقنات آبهارابه سطح زمين مي رسانده اند، درفرهنگ فارسي «راهنگ» به معناي رودخانه ، قنات ومجراي عبور آب آمده است، به دليل وجود سنگهاي كبودوكبودي بستر قنوات (راهنگ)رنگ آب نيزكبود به چشم آمده است وبدين سبب«كبود ـ راهنگ » شهرت يافته است گرچه اسم شهرستان را كبوترآهنگ نيز تلفظ مي كنندولكن نام رسمي وتلفظ صحيح آن «كبود راهنگ»مي باشد rahang ـ kabud

* جمعيت ، زبان ومذهب:
جمعيت شهرستان در سرشماري سال 1375ـ 813/152 نفر ذكر شده كه اكثرا" با گويش آذري وكمي هم فارسي وكردي صحبت مي كنندواز نژاد سامي و آريايي هستند . اكثريت قريب به اتفاق ساكنين شهرستان شيعه وكمتر از هفت صدم درصد07/0 % زردتشتي و... مي باشند اكثريت مردم به شغل كشاورزي (كشت محصولاتي نظير گندم ، جو، سيب زميني، هندوانه و....) ودامپروري اشتغال دارندگرچه شهرستان از صنايع نيزبي بهره نيست وبا گسترش فعاليت شهرك صنعتي ويان و احداث كارخانجات بزرگ، نظيركارخانه سيمان وفولاد(درآينده نزديك) ضمن ايجاد اشتغال ، نويدگر آينده اي روشن وپراميد براي شهرستان مي باشد.

* تقسيمات كشوري:
شهرستان داراي 3 بخش به اسامي: مركزي ،گل تپه، شيرين سو با 131 آبادي داراي سكنه و10 دهستان مي باشد،اكثر مردم روستا نشين هستندبه طوري كه فقط 12 درصد از جمعيت شهرستان ، درمركز شهرستان سكونت دارندومابقي (88 درصد)در روستاها ومراكزبخشها ساكن هستند.

* جاذبه هاي گردشگري:
1. غار عليصدر: اين غار زيباوشگفت انگيزدرروستاي عليصدر،واقع در بخش گل تپه، تنها غار تالابي ايران وازمعدود غارهاي آبي جهان، يكي ازعجايب طبيعي جهان ، وشهره عام وخاص ويكي ازمراكزمهم گردشگري وتوريستي است
شواهد به دست آمده از درون غار حاكي از آن است كه اين غار پناهگاه انسانهاي اوليه ومنبع تأمين آب مورد نياز اهالي روستا بوده است ،گرچه قدمت غاروزمان تشكيل آن ازنظرزمين شناسي به دوران دوم زمين شناسي و ميليونهاسال پيش برمي گرددولكن اين غار در تاريخ 5/7/1342 كشف ومورد كاوش قرار گرفت واز سال 1354 مورد بازديدواستفاده عموم قرارگرفت غار عليصدر ازبسياري از جهات، به ويژه گذرگاههاي ممتد آبي ودرياچه هاي وسيع وقابل قايقراني كه در سرتاسرغار گسترده شده انديكي از زيبا ترين جلوه هاي طبيعي جهان و پديده اي منحصر به فرد در نوع خود مي باشد، آب درياچه غار بدون رنگ وبو بوده ومزه آن معمولي است هواي درون غاردرتابستان وزمستان يكنواخت مي باشد، هيچگونه حيات جانوري درآن وجودندارددربرخي معابر غار10 الي 11 كيلومتر پيشروي شده ولي با اين وجود هنوز تمام كانالها وشبكه هاي ارتباطي غار كشف نشده است وبالاخره غار ومجتمع تفريحي سياحتي عليصدر با برخورداري ازهتل ، سوئيت ها، بازارچه وسايرامكانات جانبي همواره پذيراي هزاران نفر از گردشگران داخلي وخارجي مي باشد
2. پل كوريجان : درنزديكي روستاي كوريجان
3. قلعه باشقورتاران: برفراز كوهي در نزديكي روستاي باشقورتاران ، مربوط به زمان سلجوقيان نقل شده است كه اين قلعه در روزگار فرقه اسماعيليه نيز مورداستفاده قرارمي گرفته است
4. امامزاده زبيده خاتون وذوالفقار: مدفن برادر وخواهري از نوادگان امام موسي كاظم(ع) در مركز شهرستان
5. حمام سنگي
و .......
* قدمت شهر
گرچه اطلاعات دقيقي از پيشينه تاريخي كبودراهنگ دردست نيست ولكن قديمي ترين اثرتاريخي موجود سنگ نوشته مسجد جامع قديمي كبودراهنگ تاريخ بناي مسجدرابه سال1202هجري قمري بيان مي كند



38 months ago رضا نادرپور